Middenbeemster vrijdagavond elf oktober 2019, locatie het Agrarisch museum Westerhem. Als gastschrijver Joke Hermsen klokslag acht uur binnenkomt en de welkomstwoorden van Janet Smith-van der Veen hoort, heeft zij weinig vragen nodig van Jose Ferdinandus om los te branden en het publiek te boeien met haar vlammend betoog. Het werd een zeer interessante, druk bezochte en onderhoudende avond met zowel literaire, historische als ook politieke ideeën en een vurig pleidooi voor het instellen van volksraden in Nederland om te breken met het alleen maar kleuren van een vakje in het stemhokje.
Vele boeken van Hermsen werden bijna van de tafel van Jose gegrist en aangeboden aan de grieperige schrijfster om gesigneerd te worden. Sommige boeken raakten zelfs uitverkocht, zodat Joke een exemplaar die ze in haar tas had, met enige aantekeningen daarop beschikbaar stelde aan een geïnteresseerde lezer die er heel blij mee was.
Al met al kan het Betje Wolff genootschap blij zijn met hernieuwde aandacht voor Betje Wolff in weer een nieuw perspectief, genoemde interessante onderwerpen en op een zeer geslaagde avond terugzien!

Betje, Belle en ´de liefde dus´
Het publiek dat zelfs boven moest gaan zitten, omdat het vierkant geheel vol zat met belangstellenden genoot zichtbaar van de welbespraakte filosofe en schrijfster, en hing spreekwoordelijk aan haar lippen. Eerstens vertelde zij hoe zij geïnteresseerd raakte in Belle van Zuylen, dat ze naarstig zocht naar brieven tussen Betje en Belle, want ze leefden in dezelfde tijd, en notabene Belle zorgde voor verspreiding van Betjes boek Willem Leevend in het buitenland, hadden zij misschien niet met elkaar gecorrespondeerd? In ieder geval dat had gekund, maar er is nooit iets gevonden, dus besloot ze uiteindelijk een brievenroman te schrijven, rondom het leven van Belle en waarin ook enkele brieven van Betje te lezen zijn, waarbij ze zorgvuldig het taalgebruik, het Nederdiets, imiteerde.
Wel merkte zij op dat weliswaar de vrouwen veel gemeenschappelijk hadden bijvoorbeeld hun hang naar zelfstandigheid, emancipatie, en zelfde staatsrechtelijke ideeën hadden (en ongeluk in de liefde), maar dat het standsverschil tussen hoge adel enerzijds, en de burgerlijke stand van Betje anderzijds in die tijd een onoverbrugbare kloof was. Zo was het ondenkbaar dat Belle alleen zou kunnen wonen, zoals Betje later wel deed met Aagje, en allerlei mensen inviteerde en feestjes hield. Er zou nog wel een roman daarover te schrijven zijn denkt Joke met als titel zoiets als ´Sapphische liefde in de Beemster,´ want de uitlatingen tot aan fysieke voorstellingen aan toe die Joke Hermsen gelezen heeft in allerlei brieven van Betje liegen er niet om….
Uit haar zeer leesbare en leuke roman de ´Liefde dus,´ waarbij het steeds draait om de oppositie tussen gevoel en verstand, en Belle van Zuylen het hoofdpersonage is dat een ongelukkige liefde doormaakt (hoewel fictief zou het zomaar waar kunnen zijn geweest, de schrijfster heeft daarvoor veel aanwijzingen gevonden), las Joke een stukje voor aan een aandachtig luisterend publiek uit een brief van Betje aan Belle, waarin zij nog even stil staat bij het woord bedroesde omstandigheden dat zij overgenomen heeft uit de brieven van Betje. Het slaat in dit geval op het ervaren van een hartstochtelijke liefde en daarna het verliezen daarvan, waardoor een mens in bitterheid kan verkeren en zinnen kan schrijven als: `Ondanks al het mooie dat de liefde biedt en waardoor wij ons graag om de tuin laten leiden – nabijheid, hartstocht, tederheid – zijn wij alleen in ons bestaan.´

Filosofische geschriften
Joke H. heeft diverse filosofische essays geschreven in boekvorm. Bijvoorbeeld stil de tijd, waarin de huidige jachtigheid wordt gerelativeerd, en mooie beelden en gedachten uit de oudheid tot aan heden worden geciteerd, en besproken. Veel filosofen als Bergson, Sartre, Merlau-Ponty en vele anderen vakgenoten komen aan bod. Ook kunst- en literatuuropvattingen bespreekt zij uitgebreid en niet te vergeten de inzichten van de wetenschap inzake tijd, waarbij steeds de vraag naar voren dringt: hoe kunnen wij onze menselijkheid bewaren onder de drang van de tijd en niet verworden tot machines…? Niets voor niets draagt dit boekje als ondertitel: Pleidooi voor een langzame toekomst, en staat op de cover Charlie Chaplin die in de film ´Modern times´ vermalen wordt in de tandraderen van een reusachtige machine.
Bijzonder vond ik in dit boekje als liefhebber daarvan de verwijzing naar het boek ´Van de koele meren des dood,´ geschreven door Frederik van Eeden. Het vrouwpersonage Hedwig maakt in zijn roman een hele dramatische ontwikkeling mee en komt uiteindelijk tot een overstijging van het ik: `de transgressie of overstijging van het ´ik´ is de dood die de bron van het leven kan zijn´, of deze nu door de liefde, door creativiteit of door een religieuze ervaring wordt veroorzaakt.´ Waarbij het hoger leven leidt tot een andere tijdsbeleving, bijvoorbeeld zoals van Eeden schrijft: dagen worden als seconden, en seconden als jaren… (blz 228, Stil de tijd, twaalfde druk 2009 AP)
Een zelfde recept volgt zij in haar essay getiteld ´De melancholie van de onrust´ en knoopt daarmee aan bij onze moderne tijd waarin vele lijden onder depressie en melancholie. Plato sprak echter ook over een vorm van gezonde melancholie ´die juist kan leiden tot reflectie, mededogen en creativiteit´
(blz 15, 2017 Melancholie van de onrust, Joke Hermsen).

Het juiste moment om het tij te keren?
In haar essay getiteld Kairos, als een jonge Hermesachtige Griekse godheid met vleugels afgebeeld, gaat over de juiste timing, het juiste moment kiezen tussen allerlei opposities in, een soort harmoniserende beweging die tegengestelde polen opnieuw met elkaar in evenwicht brengt. Ook hier speelt het begrip tijd een rol. Als je in het nunc stans komt, dat is soort diepe concentratie, verdwijn je uit de tijd, uit de armen van chronos en kom je in een kairotische knoop waarin mooie boeken, meesterwerken of filosofische gedachten worden geboren. Ook tijdens het lezen kan je dit ervaren, omdat als je diep leest er geen tijdsbesef meer is, en bovendien kan de schrijver natuurlijk met de tijd spelen en momenten uitrekken tot een heel boek of eeuwen overbruggen door een paar regels. Het is prachtig hoe zij aanhaakt bij de literatoren en het belang van lezen benadrukt. `Een boek werkt als een soort spiegel het geeft niet zozeer antwoord op wat we zijn, maar onthult wie we zijn.´ Zij wijst op het opschrift wat vroeger de Grieken boven hun bibliotheek plaatsten `Plaats ter genezing van de ziel.´ (blz 135, Hermsen Kairos AP 2014) Men leze het essay om de finesses hiervan te leren kennen.
Wel is er zo begrijp ik uit haar woorden en geschriften het juiste ogenblik aangebroken om te beginnen met radicale veranderingen en opvattingen waarmee we heden ten dage de wereld tegemoet treden. Waar we naar moeten zoeken is dat we vanachter de schermen komen, en bij elkaar te rade gaan, met elkaar in gesprek gaan over hoe we de toekomst willen inrichten. Ze pleit daarbij sterk voor het instellen van volksraden, dat in Friesland al een voorbeeld kent, om de politieke macht democratischer te maken.

Rosa Luxemburg en haar omstreden gedachtegoed
In haar laatste boek ´Het tij keren´ introduceert zij Rosa als een vrouw die het juist goede meende met de wereld, en zich keerde tegen al te revolutionaire dictatuur op de manier die Lenin voor ogen had. Ze volgt daarbij heel erg de denkbeelden en omschrijvingen van HannahArendts, een filosofe die zij diep bewondert en die ze te vuur en te zwaard verdedigd als haar denkbeelden aangevallen worden. Er zijn echter ook kritische geluiden over dit boek waarbij het verwijt is dat ze te veel de hagiografische geschriften heeft geraadpleegd en niet de meer objectieve geschiedenisboeken, waarin Rosa uit de boeken komt als een fanatieke marxiste pur sang.
Hoewel historici ook niet altijd gelijk hebben, zal ´de waarheid´ wel weer ergens in het midden liggen. Joke Hermsen is sowieso wel heel grondig in haar werkwijze, waarschijnlijk legt ze gewoon andere accenten. Ze is ook heel overtuigend in haar enthousiasme voor Rosa en benadrukt haar menselijkheid die vooral uit haar brieven blijkt. Bovendien heeft ze in haar optiek het einde van het kapitalisme voorspeld, omdat uiteindelijk zoals we nu ervaren het geld zich opstapelt bij de zeer rijken op aarde en het kapitalisme niet zonder groei kan en exploitatie. Op het einde van de avond leest zij zo´n brief met bevlogenheid voor, beantwoord nog een paar vragen uit het publiek, en gaat met een boek minder in haar tas op weg naar huis.

Ten slotte
Joke Hermsen pleidooi voor het instellen van volksraden die als een nieuwe vorm van democratie en vervanging van het mislukte referendum kan gaan dienen, gaf stof tot nadenken. Haar boodschap is om met elkaar in gesprek te gaan en niet te blijven hangen in gemopper of vermoeidheid over die rare politiek. Zelfs de gele hesjes in Frankrijk hebben hun stem laten horen, omdat er al lange tijd niet meer naar hen geluisterd werd en ze zich zelf niet vertegenwoordigd meer voelden in het politieke
Franse bestel.
Met de boerenopstand die er laatst was in Den Haag hebben wij daar misschien ook een goed voorbeeld van. Het moet namelijk van onderaf, vanuit de bevolking zelf komen, niet vanuit de politiek of door de vakbonden. Dan klinkt er soort stem van het volk door die naar waarde moet worden geschat. Al met al was het een zeer inspirerende avond!

Cor Wagenaar

volgende literaire avond is:
8 november: Oek de Jong
Reserveren graag via de mail: boekenbijbetje@gmail.com