Alexander start het interview met te vertellen hoe geboeid hij raakte toen hij luisterde naar het interview met de schrijfster op het radio1-programma getiteld ´Nooit meer slapen´. Dit veroorzaakte bij hem dat hij meteen de volgende dag naar de boekhandel liep om haar boek te kopen. Sana is het echter totaal met hem oneens. Ze vond dat interview helemaal niet geslaagd, omdat het vooral over haar persoon ging, en het moet juist over haar boek gaan vind ze! Dit is een veel voorkomende ´misverstand´ dat je niet de auteur zelf moet verwarren met datgene wat zich allemaal afspeelt in hun boeken. Maar wat moeten we dan bijvoorbeeld met de uitspraak van Flaubert als hij zegt: Madame Bovary dan ben ik! Als mens wil je ook graag meer weten over de persoon zelf, het maakt soms juist ook weer zaken begrijpelijker, maar ook soms verwarrender. Zo moest ik ooit om de poëzie van Achterberg te begrijpen er niet altijd vanuit gaan dat de Gij in de gedichten de door hem vermoordde hospita was, of haar aangerande dochter, maar dat dit ook een andere metafysische instantie kon zijn. Toch is de informatie over Achterberg en zijn tumultueuze leven wel interessant als je meer close-reading wil plegen. Maar al snel kreeg Alexander de schrijfster op haar praatstoel en begon ze enthousiast te vertellen.

Over haar boek `Een wolf bij de oren pakken´

Deze Est-Tartaarse schrijfster die perfect Nederlands spreekt, en al jaar en dag in Amsterdam woont, vertelde gedreven over hoe haar laatste boek `Een wolf bij de oren pakken` tot stand is gekomen. Daarvoor had ze haar faalangst overwonnen, en haar gedachte dat ooit een auteur iets doen moet met een gegeven uit de oudheid, zoals bijvoorbeeld door haar bewonderende schrijvers als Vestdijk en Couperus dat al hadden gedaan. Sana vertelt hoe ze in de sfeer van die tijd probeerde te komen door vele boeken uit de oudheid te lezen, bijvoorbeeld de bekende geschiedschrijvers als Tacitus en Suetonius, maar ook de dichter Ovidius. Daarbij probeert ze uit te zoeken wat doet macht met mensen eigenlijk?

De dichter Ovidius werd uiteindelijk verbannen door de macht, helaas zien we dat in de geschiedenis steeds opnieuw gebeuren. Plato waarschuwde ongelukkig genoeg voor de slechte invloed van dichters… Zoals we weten heeft het communistisch Rusland als een allerberoerdste kopie van Plato´s ideale staat, vele schrijvers, dissidenten of andere mensen die niet in de sovjetideologie schenen te passen verbannen, heropgevoed, mishandelt of gewoonweg vermoord. Helaas zien we deze praktijken nog steeds in allerlei totalitaire systemen en natuurlijk nog in communistisch Chinees dat sluipenderwijs de wereld veroverd via data en manipulatie. De vragen blijven dus actueel, zeker ook in het Rusland van Poetin, of zoals nu in de fraudeverkiezingen van WitRusland. Steeds zien we opnieuw hoe macht corrumpeert en de geschiedenis zich herhaalt. Maar ik dwaal af, hoewel deze thema´s in het werk van Sana absoluut een hoofdrol spelen en als we de link niet leggen met de actualiteit en daarvan leren, waar zijn we dan eigenlijk mee bezig?

Keizer tegen wil en dank

Dat was eigenlijk haar oorspronkelijke werktitel. De man in kwestie had weinig keuze, kon niet zijn eigen idealen volgen. Wat betekent het voor een mens als hij niet zijn eigen weg kan gaan? Tiberius boeide haar in dit

opzicht mateloos, niet alleen omdat ze sowieso als Russin geïnteresseerd is in imperiums die hun macht willen houden en bestendigen, maar ook omdat Tiberius haar de droevigste aller mensen leek. Ze ontdekte in deze door Octavianus gemanipuleerde keizer een heel andere mens die in hem leefde, zijn schaduw, zijn dubbelpersoon, die onderdrukt werd, en niet aan bod kwam.

Mythen zijn belangrijk in het leven van de Romeinen, ook uiterlijke tekenen werden als boodschappers van de goden beschouwd. Het hoofdpersonage Tiberius is ook een mythomaan en erg bijgelovig. Als hij een meeuw op de mast ziet neerstrijken legt hij dat gelijk uit als een zege van Neptunus.

In de gesprekken met zijn huisdier, een slang genaamd Kora, komen we meer te weten over zijn werkelijke motieven en zielsaangelegenheden. Die ook geopenbaard worden als hij afdaalt in de onderwereld en daar met overleden voor hem belangrijke personen spreekt. We zitten dan met zo´n scène diep in de oudheid en dit doet denken aan zowel Aeneide van Virgilius als ook Odysseus die met de schimmen van familieleden en zijn overleden vrienden spreekt.

De slang is hier misschien wel heel goed gekozen. Sana vertelt namelijk ook hoe in de oudheid de godin Ananke heel belangrijk was. Zij stond voor de noodzakelijkheid, was als het ware de dictator van het lot. Je handelde niet in het belang van je eigen interesses en ambities, maar meer in het belang bijvoorbeeld van de staat of je familie. In de orfische mythologie zijn Ananke en Chronos (Tijd) met elkaar verbonden. Zij vormen met elkaar een slang die als een band rond het universum sluit. In het christendom staat de slang voor de drang naar kennis van goed en kwaad, die ook als onvermijdelijk en noodzakelijk kan worden uitgelegd. God wist uiteraard als alwetende instantie dat als je iets verbiedt, het noodzakelijk tot overtreding leidt. De mens opent de deur naar in dit geval de onvermijdelijke noodzakelijke toekomst. Zijn lot is voorbeschikt, in die zin is keuze een zoveelste illusie.

De lijdende ziel van mens en ´the golden boy´

Dit kopje is misschien wat al te zwaarwichtig, maar ik denk wel toepasselijk in dit verband. De Russische ziel komt er bekaaid af, hij moet lijden onder het noodlot van tirannen, terreur en groepsdwang. Deze thema´s komen allemaal in aan bod in de roman ´Kinderen van Brezjnew´ de roman die ik onlangs gelezen heb. Interessant is dat ze via haar personages wel uitspraken doet over de ziel en trouwens ook over de literatuur. De literatuur vierde hoogtij in de dagen van het communisme, toen veel boeken verboden waren. We zien de werkwijze en gedachtegangen van hoe je een glanzende carrière kon maken in het sovjetsysteem. De golden boy is een jongeman die ooit als baby boven het zeewater werd gehouden om een gebrek aan jodium te compenseren, hij krijgt lessen van zijn moeder in de retorica. ´Het gaat er niet om of je het zelf gelooft of niet maar of je dat geloof kan overbrengen op de overgrote meerderheid van de bevolking… ´ Daarbij moet je het geloof als wonder inzetten, gesterkt door mysterie en autoriteit. ´Dat is onze drie-eenheid. Lees Dostojevski er maar eens op na…´ Op deze manier kan je sneeuw als koude katoen aan de man brengen, betoogt de moeder.

The golden boy heeft zijn zinnen gezet op een meisje genaamd Vera, lijkt zelfs verliefd op haar, maar levert haar tenslotte uit aan het collectief bestaande uit jonge mannen die haar op beestachtige wijze verkrachten. Bolleboos een wiskundige jongeman die bijna dag en nacht Vera achtervolgde, om haar te waarschuwen tegen dit noodlot, komt net te laat en pleegt daarop zelfmoord. Dit deel 2 van het boek is werkelijk hartverscheurend, het lijkt een wrede metafoor waarin de onschuld vermoord wordt en de mensen met een teder hart het onderspit delven.

Ik vond daarop deel 3 moeilijk te lezen, de swung is eruit, het sluit niet aan op deel 2, waarover je nog teveel vragen hebt. Het levert wel interessante gedachten op over het ´rijk van het kwaad´ zoals eens een Amerikaanse president het sovjetrijk betitelde. Erg genoeg blijkt wel uit deel drie dat iedereen nu bezig is met geld vergaren ten koste van alle moraal en de literatuur. Zelfs de professor die ooit literatuur onderwees, heeft dat ingeruild voor een baan aan de beurs. Het is ontluisterend en sluit eigenlijk ook aan bij onze neoliberale maatschappij waarin alles om geld draait. Waar ook onze gevoelige jeugd uitvalt in de ratrace op school of op werk, en op de wachtlijst komt te staan voor geestelijke hulp. De geest lijkt ook bij ons uit de spreekwoordelijke fles.

Afsluitend Het was een interessante en gezellige middag in de tuin van Betje. We kregen een passievolle schrijfster te horen, die duidelijk zich zeer had verdiept in allerlei boeken en onderwerpen en daaruit gedreven kon vertellen en voorlezen uit haar eigen werk. Het heeft mij zeker ook nieuwsgierig gemaakt naar haar nieuwste boek, zeker ook om het creatieve gegeven bijvoorbeeld iemand met zijn huisslang te laten praten, ik doe dat af en toe met mijn kat… Momenteel lees ik uit haar boek Didar & Faroek dat geïnspireerd is op het levensverhaal van haar ouders, en vergeleken wordt met Dr. Zjivago, was ook genomineerd voor de Libris literatuur Prijs. Daar lezen we ook hoe het was om op te groeien in de tijd van het opkomend communisme. De schrijfwijze en beeldrijkdom is trouwens weergaloos van Sana, en heb ik zelden bij een auteur gezien, bijvoorbeeld: `Haar oor

blonk als een parelmoeren schelp in de zwarte netten van haar lokken – een zojuist gevonden, nog druipnat en naamloos exemplaar vol oceanische galm, die alle geluiden in de kamer verzwolg.´ Dit is geen proza, maar pure poëzie!

Ik kijk al weer uit naar de volgende literaire bijeenkomst en hoop van harte dat we zo kunnen doorgaan, en ook vooral veel kunnen praten en filosoferen over wat literatuur met ons doet en hoe we het betrekken kunnen op de huidige actualiteit, zodat het geen escapisme wordt. Hopelijk kunnen we ook de jeugd er meer in betrekken, want dat is ook iets waar Sana zich sterk voor maakt als ik haar hilarische column lees hoe ze haar punkdochter betrapt op de camping te frankrijk op het lezen van Tolstoi, en dan schrijft: ´de klassieken als het dwangbuis voor de gekwelde, razende ego’s van de dochters van vijftien, geweven van het meest etherische vlies: de woorden. De klassieken als de vriendelijkste en goedkoopste exorcist aller tijden die je zomaar in de achterbak kunt stoppen.´ Ja, daarom houd ik een nog een beetje meer van Sana Valiulina.

Cor Wagenaar

Sana Valiulina (Tallinn, 1964) studeerde in Moskou Noorse taal en letterkunde en woont sinds 1989 in Amsterdam. Ze schreef eerder Het kruis (2000), Vanuit nergens met liefde (2002), Didar en Faroek (2006, nominatie Libris Literatuur Prijs), Honderd jaar gezelligheid (2010), het bejubelde Kinderen van Brezjnev (2014) en Winterse buien (2016, winnaar Jan Hanlo Essayprijs). Een wolf bij zijn oren pakken 25 mei 2020.

Goede recensie over Een wolf bij de oren pakken: https://www.parool.nl/kunst-media/schrijver-sana-valiulina-in-geopolitiek-perspectief-zijn-mensen-mieren~babf01d2/

Column dochter leest Tolstoy : https://www.groene.nl/artikel/dochter-leest-tolstoj?fbclid=IwAR2YhcicnGvvdDWz-k_PdJGcjy2Y9u1771Izi11o4Ekgk5quGZfNtY0xsihttps://www.groene.nl/artikel/dochter-leest-tolstoj?fbclid=IwAR2YhcicnGvvdDWz-k_PdJGcjy2Y9u1771Izi11o4Ekgk5quGZfNtY0xsi